info@pherbal.com

 
  

آدرس کانال تلگرام گیاهان دارویی پیروز
https://t.me/joinchat/AAAAAEFO8LQQwpY3uhpkqg

حكيم اسماعيل جرجاني



بنام خدا

 حكيم عاليقدر سيد اسماعيل جرجاني


قرن پنجم هجري قمري

مولف كتاب ارجمند ذخيره خوارزمشاهي


سيد اسماعيل جرجاني پزشك مشهور ايران و اسلام از جمله دانشمنداني است كه با وجود اشتهار ، از

دوران زندگي او آگاهي اندكي در دست مي باشد
.
سيد اسماعيل جرجاني نامي است كه بر تارك پزشكي ايران و اسلام مي درخشد و دانشمندي است كه از

برترين مفاخر و مشاهير اين مرز و بوم به حساب مي آيد . در مقام آشنايي با اين پزشك برجسته وحكيم خردمند

و نويسنده تواناي ايران زمين ،  شايد بهتر باشد نخست بخشي از القاب و عباراتي كه فضلاي هم عصر وي يا

دانشمندان متأخر در بزرگداشت و تجليلش نگاشته اند  . ياد كرد
:
تاج العتره، نجم الاسلام ، شفاء الارواح ،  شرف مكمل علوم الاوايل ، قدوه العلماء، افضل الحكماء ، احياگر))
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

(( طب و ساير علوم ، مقنن قانون و مجدد رسوم طبيه

كه همگي نشان از اوج شهرت و عظمت اين حكيم گران مايه از قرنها پيش تا عصر حاضر دارد . با وجود

تمام اين القاب و عبارات بايد اضافه كرد كه متأسفانه اطلاعات و آگاهيهاي ما در مورد جرجاني كه برگرفته از

تذكره ها و منابع مختلف و نيز آثار خود وي است و بسيار محدود و اندك مي باشد.









 در بهار زندگي

سيد اسماعيل ابن حسن ابن محمد ابن محمود ابن احمد ملقب به زين الدين و شرف الدين

 در شهر گرگان (جرجان) واقع در نزديكي سواحل درياي خزر   به سال 434 هجري

 چشم به جهان گشود . گفته مي شود وي اصلاً از سادات اصفهان بوده است بطوريكه از او به عنوان

سپاهاني گرگاني نيز نام برده اند، اما اينكه پدر و يا اجدادش كه بوده و چه زماني و به چه علتي از اصفهان به

                                               شهر گرگان مهاجرت نمود ه اند اطلاعي در دست نيست .                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             
در اين دوران ،  در نزد اهل علم  همه جا صحبت از مدارس و علماي جرجان  بوده

مي توان پنداشت كه جرجاني تحصيلات خويش را در همان شهر آغاز نموده باشد . از سوي ديگر اينكه تحصيلات

طبي خود را كه در آن روزگار از سنين اوليه جواني آغاز مي شد،  در گرگان شروع كرده است نيز چندان بعيد

نمي نمايد . گفتني است جرجان شهري بود كه شيخ الر ئيس ابن سينا مدتي را در آنجا بسر برده و تدريس مي كرده

و حتي كتاب اول قانون را نيز در همانجا تأليف نمود . همچنين دانشمند و پزشك بزرگ ديگري چون ابوالفرج علي

ابن حسين ابن هندو (صاحب كتاب مفتاح الطب ) از سال 400 هجري قمري و تا پايان زندگي كه بنا بنوشته نامه

دانشوران سال 455 هجري قمري مي باشد، در جرجان حضور داشته و به تدريس علوم مشغول بوده است.




نام‌ و القاب


                                                               
الامير السيد الامام‌ زين‌الدين‌ اسماعيل‌ بن‌ الحسن‌ بن‌ محمد بن‌ محمود بن‌ احمد الحسيني‌ الجرجاني‌ المتطبب ‌، نامش‌ سيداسماعيل‌ فرزند حسن‌ فرزند محمد فرزند محمود فرزند احمدالحسيني‌ ملقب‌ به‌

زين‌الدين‌ يا شرف‌الدين‌ و مكني‌ به‌ ابوالفتح‌ ) يا ابوالفضل‌ يا ابوابراهيم‌ ( معروف‌ به‌ ابوالفضائل‌ سيداسماعيل‌ جرجاني)






 زندگينامه و آثار حكيم جرجاني

بدين ترتيب مي توان گفت جرجاني احتمالاً فراگيري طب و حتي حكمت را در محضر شاگردان ابن سينا

در جرجان  و نيز از محضر  ابن هندو  يا شاگردان ابوالفرج ابن هندو آغاز كرده است
.
 شايد اگر مطلب ذكر شده در نسخه كتابت يافته بتاريخ 789 هجري قمري از كتاب الاغراض الطبيه جرجاني را مستند قرار دهيم

سيد اسماعيل جرجاني را تكميل كننده طب بوعلي سينا و ابن هندو  ، مي يابيم .



مسافرت هاي جرجاني

يكي از نكات جالبي كه از نوشته هاي جرجاني درباره وي مشخص ميشود مسافرتهاي او در جهت

تحصيل دانش مي باشد . گويا جرجاني پس از چندي از زادگاهش عزم سفر نموده و در ابتدا به نيشابور و سپس به

نقاط مختلفي از عراق ، فارس و خوزستان عزيمت كرده و در هر يك از اين نواحي از پزشكان آنجا بهره برده است
.

مسافرت هاي جرجاني به شهرها ، بيانگر وجود مراكز مهم آموزش طب در سده پنجم هجري مي باشد
.
البته با توجه به « شهر بيمارستانهاي معظم » و « مركز بزرگ علم و معرفت » نيشابور

و مجلس درس ابن ابي صادق نيشابوري ، پزشك برجسته آن دوران در اين شهر ، علت عزيمت جرجاني به نيشابور مشخص

مي گردد
.
در عراق كه بنا به نظر  سيريل الگود   در تاريخ پزشكي ايران همان عراق عجم است، شهر ي مانند ري

با سابقه حضور پزشكان بزرگي چون ذكرياي رازي و   ابوالحسن ترنجي و نيز شهر تاريخي اصفهان با سابقه حضور 14 ساله ابن سينا در آن  و نيز

                             وجود پزشك معروفي چون ابن مندو يه  را فراموش نكنيم  كه هر دو شهر در اين عصر ، داراي بيمارستانهاي بزرگ و معروفي بوده ا ند .    
                                                
و البته لقب اصفهاني جرجاني و انديشه ديدار بستگان نيز مي توانسته دليل مضاعفي براي وي در  مسافرت به اصفهان باشد .

در شيراز بيمارستان مشهوري وجود داشت كه از زمان ابو ماهر موسي ابن سيار و شاگردان نامدارش همچون علي ابن

عباس اهوازي داراي پزشكاني برجسته بود . و بالاخره در خوزستان نيز با وجود آنكه بيمارستان و دانشگاه كهن

جندي شاپور كم و بيش غيرفعال بود اما همچنان پزشكان اين مكتب ديرين كه در ساير مناطق خوزستان مانند

اهواز بسر مي بردند از شهرت برخوردار بودند
.

از ميان اين مناطق بجز شهر نيشابور ، تنها شهر ديگري كه جرجاني خود به حضورش در آن اذعان دارد

شهر قم واقع در عراق عجم ( اراك ) مي باشد . قم در روزگار جرجاني بعنوان شهري به تمامي شيعه نشين مشهور بوده است

و نيز مدرساني  چند در اين شهر وجود داشته كه به آموزش علوم مختلف ديني و غيرديني مي پرداخته اند
.
بنا بر اشاره جرجاني در ذخيره ، وي خود در شهر قم با فرزندان كيا گوشيارگيلي منجم شهير سده چهارم

هجري كه آنان نيز به اين علم اشتغال داشته اند ، ملاقات نموده است .

اينكه جرجاني چه وقت و چرا به شهر قم

عزيمت كرده مشخص نيست و فقط مي توان اين مسافرت را به قبل از سال 504 هجري قمري (سال عزيمت به

خوارزم و تأليف ذخيره ) و احتمالاً در همان زمان مسافرتش در جواني به عراق عجم نسبت داد .  اين سفر همچنين

مي تواند نشان از عقا يد و يا دست كم علائق شيعي جرجاني باشد . علاوه بر نقاط مزبور، جرجاني خود به حضورش

در شهرهاي مرو و بلخ (احتمالاً در دوره جواني) نيز اشاره دارد


استادان جرجاني
.
 



اگرچه جرجاني كه به سبب مسافرتهاي خويش جهت كسب دانش از محضر استادان زيادي بهره برده
ولي متأسفانه بايد گفت : بيشتر اساتيد جرجاني در علوم مختلف ناشناخته هستند . يكي از معدود استادان شناخته
شده وي، ابوالقاسم عبدالرحمن ابن ابي صادق نيشابوري پزشك، كالبد شكاف، شارح آثار بقراط  ملقب به بقراط ثاني مي باشد. ،  با ظهور ابن سينا طب ايراني اسلامي وارد مرحله جديدي از
حيات خويش گرديد و شاگردان برجسته وي نيز ادامه دهندگان شيوه وي بودند .

ابن ابي صادق هم يكي از
شاگردان برجسته ابن سينا بود كه با بازگشت خود به نيشابور و تدريس و طبابت در آنجا و نيز تأليف آثاري چند،
باعث تداوم روش طبي ابن سينا و نيز تبديل اين شهر به يك مركز ايراني آموزش پزشكي گرديد . جرجاني خود در
كتاب  ذخيره خوارزمشاهي از اين استاد مشهور خويش با عنوان محترمانه
ياد مي كند . متأسفانه تاريخ در مورد اين پزشك نامدار، آگاهي اندكي در اختيار مي گذارد
گويا از شاگردان وي فقط جرجاني شناخته شده مي باشد.
پزشك ديگري نيز كه جرجاني چند بار در كتاب  ذخيره از وي با نام استاد ياد مي كند 
استاد  احمد فرج است كه حتي يكبار نيز به كتاب وي مو سوم به كفايه اشاره مي نمايد

 اين استاد احمد فرج در ذخيره، همان
احمد فرج چهار مقاله مي باشد . با اين وجود، بايد اضافه كرد كه متأسفانه در مورد زندگي و آثار ديگر استا د احمد
فرج اطلاعي در دست نيست و فقط مي دانيم كه كفائيه وي به فارسي بوده و شايد فارسي نويسي جرجاني نيز
ملهم از اين اثر بوده باشد.
از سوي ديگر تنها استاد شناخته شده جرجاني در علوم غيرپزشكي امام ابوالقاسم القشيري النيشابوري
465-376 هجري قمري  ،   ملقب به زين ا لاسلام مي باشد كه صدر صو فيان قرن پنجم و از بزرگترين علماي
اسلام در شرق عالم بشمار مي رود . جرجاني در محضر اين پيشواي مردم خراسان در شهر نيشابور حديث را فرا
گرفت و از كتاب اربعين و ديگر كتب حديثي روايت نمود.


جرجاني و ساير علوم

بجز علم طب و مطالب پيراموني آن چون حفظ الصحه (بهداشت)، تشريح، وظايف الاعضاء (فيريولوژي)،
داروشناسي و داروسازي و حتي دامپزشكي و نيز علم حديث كه ذكر آن رفت از جمله علومي كه با توجه به اشاره
منابع، جرجاني در آنها به تحصيل اشتغال داشته و تبحر و شهرت بسيار كسب نموده و احياناً به تأليف كتاب اقدام
كرده است مي توان به ادبيات و شعر عرب ، اخلاق، حكمت و علوم اوايل اشاره نمود .  همچنين با توجه به شهرت
وي بعنوان امام، مهارت و معروفيت او در علوم اسلامي (چون فقه، حديث، تفسير، . . .) مشخص مي گردد و البته
مي توان پند اشت يكي از اساتيد وي در علوم اسلامي، همين امام قشيري اخير الذكر باشد كه جرجاني احتمال دارد
از محضر عالم نامبرده تصوف و عرفان را نيز فرا گرفته باشد.



مذهب جرجاني

از ديگر مطالب نه چندان مشخص در مورد جرجاني وابستگي مذهبي وي مي باشد . گرچه براي وي
در كتاب الذريعه  و كتاب  اعيان الشيعه  به  سبب تعلقش به سلسله سادات و حضورش در قم و نيز درج نامش در كتب
تشيع بصورتي محققي مطرح ميباشد . ولي شهرت وي در بين علماي ديني اهل سنت و روايت وي  از  التصانيف الشيعه
از قشيري پيشواي اهل سنت خراسان اين احتمال را تضعيف مي نمايد . جرجاني خود در بيان بعضي نظرات فقهي
در كتب خويش به ذكر نظرات اصحاب ابوحنيفه و نيز شافعي مي پردازد . همچنين بايد گفت نه تنها استاد حديث
وي امام قشيري بلكه حتي تنها شاگرد شناخته شده وي يعني تاج السلام ابي سعد سمعاني كه در روايت حديث از
جرجاني مجاز بوده نيز شافعي مذهب بوده است.

مراجعت به خراسان و آغاز طبابت و تدريس

بررسي در كتاب ذخيره خوارزمشاهي نشان از حضور و طبابت جرجاني در شهرهاي مهم خراسان آن عصر
  همچون مرو و بلخ مي دهد
در شهر مرو مردي خردمند ديدم كه او را درد سرون رنجه داشتي ...  و من به شهر بلخ يكي را ديدم كه او را درد
 معده بودي .
خراسان در آن زمان يكي از مهمترين مراكز تمدن و فرهنگ ايرا ني اسلامي بشمار مي رفت و به چهار
قسمت يا ربع، بنام چهار شهر بزرگ، تقسيم مي گرديد . اين چهار شهر بزرگ خراسان كه از مهمترين كانونهاي
علمي آن دوران نيز بشمار مي رفتند، نيشابور، مرو،  بلخ و  هرات بودند . البته چنانكه ذكر شد حضور وي در نيشابور
در آغاز جواني اش بود، ولي بنظر مي رسد اقامت وي در شهر هايي چون مرو يا بلخ با توجه به اشاره وي به طبابت
در آنجا احتمالاً در ميانسالي و پس از مسافرتهايش به عراق عجم، فارس و خوزستان صورت گرفته است .


همچنين محتمل است كه او در اين دوره در كنار طبابت، به تدريس در اين شهرها نيز اشتغال داشته است . نكته ديگر از
آشنايي جرجاني با لهجه اهالي مرو، نتيجه مي گردد كه بايد دوره ميانسالي وي بيشتر در همين شهر مرو سپري
شده باشد . هرچند در جاي جاي كتاب ذخيره مي توان به آگاهي هايي از نواحي مختلفي چون جرجان، دهستان، مازندران،
خوارزم و فرغانه نيز دست يافت .

يك مطلب مهم ديگر احتمال آشنايي اوليه جرجاني با قطب الدين محمد
خوارزمشاه  ، پادشاهي كه جرجاني كتاب ذخيره را براي او در 504 هجري قمري تأليف نمود .  در دوره اقامتش در مرو
اشاره نمود . چنانكه مي دانيم قطب الدين محمد خوارزمشاه خود در مرو به مكتب رفته و به كسب علم پرداخته است و با توجه به
آغاز حكمروائي خوارزمشاه در سال 491 هجري قمري احتمال مي رود كه جرجاني خود از آموزگاران قطب الدين محمد
بوده باشد . به هر حال بنا به گزارش / نويسنده مقاله، جرجاني  در نامه دانشوران / مبني بر مشاهده رساله اي از وي در باب
حفظ صحبت كه به نام خوارزمشاه تأليف يافته و تار يخ آن 495 هجري قمري بود و با توجه به عزيمت جرجاني به
خوارزم و نيز تأليف ذخيره در 504 هجري قمري و بشرط ناديده انگاشتن احتمال خطاي كتابت، اين فرض آشنايي
قبلي تقويت مي گردد.

**********************

. در خوارزم، جرجاني به دربار خوارزمشاه راه يافت و يكي از نزديكان و
نديمان و البته طبيبان قطب الدين محمد خوارزمشاه گرديد.
با اين اوصاف و همچنانكه خود در مقدمه كتاب ذخيره آورده است، از وضعيتش در خوارزم خرسند و خوشنود
و در سايه عدل و دولت بياسود ه  و درصدد سپاسگزاري از اين عنايات بر مي آيد .
و  به تأليف اثر گرانمايه خود . كتاب ارجمند ذخيره خوارزمشاهي، كه  دايره المعارفي از تمام علوم
پزشكي آن روزگار و مؤثرترين عامل در آغاز و اعتلاي دوران تجدد طب ايراني و نيز مهمترين علت اشتهار خود
                                              وي بعنوان احياگر طب بود، اقدام نمايد .                                                                                                                                                                                                              تأليف ذخيره در آن روزگار از چند نظر قابل توجه بود : اولاً ذخيره اولين
كتاب مرجع در پزشكي بود كه پس از گذشت تقريباً يك سده پس از تأليف مرجعي بنام قانون ابن سينا نگارش
مي يافت.     ثانياً ذخيره هرچند بر پايه و اساس قانون ابن سينا تأليف يافت و نويسنده ذخيره خود شاگرد ابن سينا و

ادامه دهنده روش وي در پرداختن به جزئيات علم طب گياهي           پ                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         
و  علل عملكرد بدن در سلامت و بيماري بر اساس اصول كهن پزشكي آن روزگار بود  ولي به
جهت ذكر نظرات و شيوه هاي طبي، علمي و باليني رازي و اهوازي و نيز بيان تجربيات پزشكان برجسته اي چون:
علي ابن عيسي الكحال (بزرگترين چشم پزشك مسلمان
و صاحب تذكره الكحالين در سده هاي 4 و 5 هجري قمري )
 و بالاخره دانسته ها و آزموده هاي بسيار خويش، اثري كاملتر و پر بارتر نسبت به قانون گرديده است .
و گامي بزرگ در ترقي و اعتلاي عصر تصانيف طب اسلامي بشمار مي آيد . ثالثاً ذخيره اولين مرجع كامل طبي و دائره
المعار ف پزشكي بزبان فارسي تا آن زمان بود و توسط آن نياز پزشكان و دانشجويان پزشكي به مرجعي حقيقي بر طرف ميشد .


با تأليف اين كتاب دوره تجدد طب ايراني كه با رويكرد غالب پزشكان ايران زمين به فارسي نويسي مشخص
مي گردد به اوج خود رسيد و حركت محدودي كه به وسيله هروي و اخويني در راستاي احياء و ايجاد يك طب ملي
و پزشكي فارسي براي ا ستفاده عموم ايرانيان آغاز شده بود و توسط احمد فرج و ابن سينا تداوم يافت، بوسيله
جرجاني و با تأليف اين كتاب به يك جريان همگاني سرتاسري تبديل شد .

رابعاً نگارش اين كتاب نه تنها گامي
بزرگ در احيا و حفظ كلمات و اصطلاحات زبان فارسي بود بلكه منبعي سرشار از اطلاعات و اصطلاحات پزشكي
بزبان فارسي براي تأليف بعد از خود گرديد ....... جرجاني با نگارش اين كتاب نه تنها استقلال علمي طب ايراني از
مراكز مهم پزشكي بغداد (كه توسط ابن سينا آغاز شد ) را تكميل كرد بلكه آن را با استقلال فرهنگي نيز همراه
نمود و زبان علمي فارسي را جايگزين زبان عربي نمود . ........ اين نكته نيز شايان ذكر است كه جرجاني چه  با طبابت و
تدريس خود و چه با تأليفات ارزنده خويش در تقويت مراكز طب ايراني نقش بسزائي ايفا نمود.

احتمال مي رود جرجاني حتي قبل از عزيمتش به خوارزم در صدد تأليف كتاب ذخيره بوده و چه بسا آنرا
بصورت دست نو شته هايي پراكنده و ناقص با خود به خوارزم آورده و در آنجا با فرصت و زمينه مناسبي كه فراهم
گرديده ،  اقدام به جمع آوري و تكميل آن نمود ولي گويا همين تأليف نيز مدتها به درازا كشيده است و چنانكه خود
در انتهاي جلد نهم ذخيره آورده، علل تأخير را اشتغالش در داروخانه ا ي در شهر خوارزم بنام بهاء الدوله و استقبال و
درخواست عمومي از وي و نيز دقت و وسواسش در تأليف شايسته كتاب ذكر مي نمايد......

همچنين در ادامه كار ، جرجاني با بيان نكته اي كه نشان از توجه او به مسأله تجربه و آزمايش در علوم
پزشكي دارد اعلام مي كند كه قصد افزودن بخشهاي (داروشناسي و داروسازي )
و شرح ادويه مفرده مي باشد كه در هيچ كتابي نيست و معرفت آن چيزي نيست كه بقوت علم و بطريق ....»
قياس بدست توان آورد و جز به مشاهده و سماع نتوان دانست و بنده را آن روزگار نبود كه در جهان بگردد .

مي توان تاريخ تأليف كتاب ذخيره ر ا بين سالهاي 504 تا 521 هجري قمري (زمان درگذشت قطب
الدين محمد ) دانست. هنوز مدتي از تأليف اين كتاب نمي گذشت كه پسر، وليعهد و سپهسالار قطب الدين محمد
موسوم به علاء الدوله  از جرجاني مي خواهد كه اين بار خلاصه اي از ذخيره را  تهيه نمايد و اين درخواست
  تا سال 521
هجري قمري دست كم با دو تأليف عمده جرجاني در طب بانجام رسيد.

ادامه اقامت در خوارزم در زمان علاءالدوله خوارزمشاهي / اتسز

در سال 521 هجري قمري كه قطب الدين محمد پس از 30 سال حكمراني موفق و توأم با آباداني براي
خوارزم، دار فاني را وداع گفت و نوبت حكومت به اتسز رسيد . اتسز خود مانند پدر، مردي با فرهنگ و اهل عرفان و
مشوق علم و صنعت و كوشا در گسترش آيين اسلام بود و نيز بنا به نوشته جويني و عوفي بپارسي نيز شعر
مي سرود. او پس از رسيدن به مقام خوارزمشاهي  / شخصي ماهر در علوم اسلامي و واقف در حكمت و داراي
تصانيف مفيد را به نام امام مجدالدين صاحب نجاري به وزارت خويش برگزيد . بدين ترتيب دربار خوارزمشاهي
بيش از پيش كانون دانشمندان و فضلا گرديد و اين خود در كنار توجه ويژه اي كه به شخص جرجاني مي شد
باعث شد كه وي همچنان در خوارزم ماندگار شده و به تأليفات خويش ادامه دهد    






آثار حكيم اسماعيل جرجاني
                                                                                                                                     
كتاب الاغراض الطبيه و المباحث العلائيه، ترجمه عربي ذخيره خوارزمشاهي خوارزمشاهي،                                                                                                                                                                                                                                                                                                      كتاب في الرد علي الفلاسفه ، كتاب الطب الملوكي،
كتابهايي در حكمت، تدبير يوم و ليله  و ترجمه قانون ابن سينا  و حتي وصيت نامه را مي توان باحتمال زياد حاصل همين دوره دوم حضور وي در خوارزم دانست.                                                            

در دوره اول ، تأليف كتابي بزرگ چون ذخيره ميسر گر ديد .  البته و اشتغالهاي جنبي نيز خود باعث تأخير در تأليف اين كتاب شد
اينكه اولين و آخرين تأليفات اين دوره كدامست مشخص نيست ولي چنان كه از
مقدمه كتابهاي ذخيره عربي، الاغراض و نيز اشاره منابع بر مي آيد وي در اين دوره احتمالاً ابتدا بنا به درخواست
مجدالدين نجاري وزير...  اقدام به تهيه خلاصه اي جديد و كاملتر نسبت به خفي از ذخيره بزبان فارسي مي نمايد و
آنرا الاغراض الطبيه و المباحث العلائيه نام مي نهند.

از سوي ديگر در اين زمان بالاخره جرجاني در مقابل اظهار
تأسفها و سرزنشهاي بزرگان و علماي آن روزگار از فارسي بودن و در نتيجه بنا به قول ايشان بهره مندي كمتر
مردم از آن سر تسليم فرود آورد و تغيير رويه خود را در تأليفاتش، در مقدمه ذخيره عربي اعلام مي دارد. جرجاني در
اين مقدمه تأكيد مي كند كه از اين به بعد تا آخر عمر به عربي نويسي اقدام خواهد نمود . البته اين اقدام جرجاني
منجر به استفاده وسيع مردم از آثارش و در نتيجه شهرت وي در مناطق غيرايراني جهان هم عصر وي در اين
مورد بود .

از اين رو جرجاني بنا به درخواست مجدالدين نجاري اقدام به ترجمه ذخيره به عربي و نيز افزودن
بخشهايي جديد به آن نمود . در ادامه به ترجمه عربي مختصر علائي (خفي علائي ) موسوم به التذكره الاشرفيه في
صناعه الطبيه براي علاء الدين الب ارسلان (احتمالاً همان اشرفي ) و نيز ترجمه قانون ابن سينا به فارسي و البته
تأليف طب الملوكي و كتاب هايي در باب حكمت همچون كتاب التحليل، كتاب في القياس  كتاب في الرد علي
الفلاسفه و الرساله المنيهه كه به يكي از دوستان خود در مذمت دنيا نگاشته و بخش هايي از آن در تتمه صوان
الحكمه بيهقي، نزهه الارواح شمس الدين شهر زوري و يا نامه دانشوران (بنام رساله اي در كلمات حكمت آميز و
سير سلوك ) آمده است، مي نمايد كه همگي بجز مورد اخير جزو كتب مفقوده جرجاني بشمار مي روند و فقط
مي توان با توجه به اسامي و بخشهاي باقيمانده آنان به گرايش عرفاني و زاهدانه وي، آگاهيهاي وسيعش پيرامون
حكمت و نيز مخالفت وي با فلاسفه و شباهت تفكراتش با امام محمد غزالي  بعنوان فيلسوف و حكيم پي برد . از
ديگر كتبي كه جرجاني در اين دوره تأليف كرده و خوشبختانه نسخي از آن در دست است، يكي كتاب زبده الطب
و ديگر تدبير يوم و ليله مي باشد.

جرجاني هدف تأليفش از كتاب نخست را كه در مبحث طب و بزبان عربي است تنها (ابتغاد مرضاه الله
اقتناء ما عنده من الجر و المثوبه ) ذكر نموده و با بوجه به ارجاع صورت گرفته در متن آن به قرابادين ذخيره
7 / زندگينامه و آثار حكيم جرجاني مي توان به تأليفش پس از موارد اخير پي برد .

در اين كتاب جرجاني از شيوه اي جديد بهره گرفت و احتمالاً تح ت
تأثير كتابهاي ابن بطلان (م: پس از سال 455 هجري قمري ) و تقويم الابدان ابن جزكه (م: 493 هجري قمري )
اين اثر خويش را به شكل جدولها متناظر نجومي تهيه نموده است.
كتاب دوم را نيز پس از مدتها اقامتش در جرجانيه خوارزم و براي قاضي جرجانيه بنام ابو سعيد شارعي،
به عربي، تأليف كرده و در آن به مباحث بهداشتي پرداخته است.

بازگشت به مرو:

برطبق آنچه در بيشتر منابع ذكر گرديده، جرجاني پس از مدتها اقامت در خوارزم و در اواخر امر، آنجا را
به قصد شهر مرو ترك گفته و تا زمان وفات در شهر اخير بسر برده است . با اين توصيف اين سوا ل قابل طرح
است كه چرا جرجاني پس از يك اقامت طولاني مدت بيست و چند سال در خوارزم و در حاليكه بيش از 90 سال
از عمرش مي گذشت مجدداً عزم سفر نموده و رنج مسير طولاني بين خوارزم و مرو را متحمل گشته، و اقدام به
اقامت در مرو مي نمايد . متأسفانه در منابع پاسخي به اين پرسش داده نشده حتي زمان اين بازگشت نيز مشخص
نيست. ولي شايد مراجعه به تاريخ بتواند ما را در پاسخ به اين پرسش ياري دهد. همچنانكه در تاريخ آمده است:

اتسز خوارزمشاه در سال 530 هجري قمري بر سلطان سنجر، پادشاه مقتدر سلجوقي شورش مي كند و
اعلام استقلال مي نمايد . هرچند زمان اولين لشكركشي سنجر به خوارزم براي سركوبي اتسز در محرم سال 533
هجري قمري ذكر گرديده ولي البته مسلم است كه عصيان در مقابل سلطاني قدرتمند بسان سنجر و آنهم در
سالهاي اوج اقتدار وي نمي توانست بر اوضاع اجتماعي  اقتصادي يك ايالت شورشي تأثير سوئي نداشته و آرامش
ديرين آنجا را به دلهره و اضطراب عمومي مبدل نسازد .

بديهي است اين شرايط جديد براي مرد كهنسالي كه
مي خواست اواخر زندگي خويش را در آسايش و آرامش توأم با احترام و اعزار بسر برد، خوشايند نبود و اين خود
علتي براي مهاجرت واپسين وي مي باشد . از سوي ديگر شايد بتوان اين بازگشت وي را به پيش از سالهاي عصيان
اتسز و به كهولت سن و گريزش از آب و هواي بيماري زاي خوارزم مرتبط نمود . به هر حال آنچه مشخص است
اين است كه جرجاني در اين مسافرت و مهاجرت مجدد خويش، مرو را كه به جهت مركزيت حكومت سلجوقي در
اوج آباداني و شكوه خويش بود، بعنوان مقصد برگزيده و گويا در اين شهر نيز مورد عنايت و حمايت بسيار سلطان
سنجر قرار مي گيرد . گفتني است تاريخ در مورد احتمال دعوت سنجر از جرجاني سكوت مي كند ولي از بهره مندي

بسيار فضلاي مرو از بياناتش و نيز زندگي سرشار از احترام و اكرامش در اين شهر خبر مي دهد.
جالبترين گزارش تاريخي از اين سالها درباره جرجاني توسط ابوالحسن بيهقي حكيم و فيلسوف معاصر
وي (م 565 هجري قمري ) در كتاب تتمه صوان الحكمه ارائه شده است كه به ملاقاتش با جرجاني در شهر
سرخس (شهري در مسير شهرهاي بزرگ مرو و نيشابور ) در سال 531 هج ري قمري اشاره دارد . اين گزارش كوتاه
و كم نظير البته خود منكر تاريخ 530 هجري قمري بعنوان فوت جرجاني ذكر شده در كشف الظنون ذيل خفي
علائي) و نيز نشان از عدم فرتوتي و ناتواني وي در اين سالها كه او را قادر به انجام مسافرت هايي به شهرهاي
خراسان مي نموده دارد .



سبك ادبي حكيم جرجاني

تهذيب اخلاق، توجه به مبدا و دقت در هدفداري در خلقت موجودات و ازجمله انسان، در سرلوحه فعاليت
هاي مرتبط با تعليم و تعلم عرفا، شعرا، ادبا و دانشمندان افتخارآفرين ميهنمان قرار داشته و ركن اصلي موفقيت ها
و افتخار آفريني هاي آنان را تشكيل مي داده و آنان نيز تمامي پديده هاي گيتي را با ديد اعتقادي و هدفدار،
ارزيابي نموده نهال قامت رعناي آفريدگار قادر متعال را در ذره ذره جامدات و قطره قطره مايعات و لحظه لحظه
اوقات مشاهده و بلكه با تمام وجود خود لمس مي نموده از مطالعه نمودهاي هستي، لذت مي برده، توفيق آگاهي
هاي بيشتر و كشف حقايق و دقايق جاري را از خالق بي مانند، طلب ميكرده اند و جاي هيچگونه تعجبي نيست كه
اين ارتباط، متقابل بوده خداوند نيز طبق قولي كه به رهجويان راه حقيقت داده است طرق دستيابي به رموز هستي
را به آنان تعليم مي داده و ثمر ه اين ارتباطات با شكوهِ مكتب انسان ساز اسلام، چيزي جز رشد و ارتقاي امثال ا
ابن سينا، رازي، فردوسي . . . و جرجاني در هزاره دوام ميلادي نبوده و در اين مقاله نيز با بهره گيري از كتاب ذخيره
خوارزمشاهي سعي كرده ايم به جستجوي سبك نگارش ا ين كتاب پرداخته با گلواژه
هاي ايزد، پروردگار، آفريدگار، جل و علا، عز و جل، عزاسمه، الله، قادر، متعال، معين و . . . به جستجو پرداخته با
صدها واژه و جمله توحيدي و ده ها متن كوچك و بزرگ مرتبط با ادبيات توحيدي، مواجه گرديديم و دريافتيم كه
جرجاني نيز همانند ابن سينا كتاب نفيس خود را با بهره گيري از ادبيات توحيدي، نگاشته و پيام خدا جويي استدلالي
را به تمامي دانشجويان پزشكي و پزشكانِ دانشجو ابلاغ نموده است . . .
. . . هرچند جرجاني براي تاليف ذخيره خوارزمشاهي از كتاب قانون در طب ابن سينا استفاده هاي فراواني
برده و ابن سينا نيز آن كتا ب را با بهره گيري از ادبيات توحيدي به رشته تحرير در آورده است ولي از لحاظ اين
شيوة نگارش، بدون شك ذخيره خوارزمشاهي بسيار، غني تر از قانون مي باشد و نيز به تعبير قرآن مجيد دريافتيم كه
دانشمندان افتخارآفرين و پزشكان گرانپايه، ابن سينا و حكيم جرجاني نيز جزو خردمندان موحد بوده اند و با
تعريفي كه از ادبيات توحيدي، ارائه گرديد ه نگارش كتب آنان با بهره گيري از اين شيوه بوده است . . . لازم است
ما نيز سعي كنيم ادامه دهنده راه او باشيم و همچون پيش كسوتان افتخارآفرين خود ادبيات توحيدي را در گفتار و
نوشتار خود به كار بنديم و در سختي ها از او كمك بخواهيم، انشا ء الله





روزگار جرجاني

سده پنجم هجري و به ويژه نيمه دوم آن سده ر ا بايد يكي از آخرين قلل اوج علوم عقلي در ايران

اسلامي به شمار آورد . سده پنجم هجري عصري بود كه در آن، وحدت سياسي كشور تحت حكومت سلجوقيان به

ظاهر تأمين گرديد . نيز در همين عهد بود كه به تدريج نشانه هاي تفرقه در عقايد مذهبي آشكار شد و بازار

مناظرات و بحث و جدل هاي ديني و در پي آن عصبيت هاي مذهبي رواج يافت . فضاي فرهنگي اواخر سده پنجم

و سده ششم هجري، در واقع آميزه اي از گرايش هاي علوم عقلي از يك سو و تشديد احساسات و تعصبات و

تبليغات مذهبي از سوي ديگر بوده است . در اين عصر ، دانشمندان بزرگي چون عمر خيام نيشابوري ، اسفزاري ،

سيد اسماعيل جرجاني ، عبدالرحمان خازني و امام محمد غزالي مي زيسته اند .  تضادهاي ميان تعقل و تعبد ، ويژه اين عصر، در

زندگي يكي از بزرگ ترين متكلمين زمان يعني غزالي به خوبي هويداست.

وحدت سياسي كه در اواخر سده پنجم و در سده ششم در ايران ايجاد شد، تا حد زيادي مديون اقتدار و

تدبير خواجه نظام الملك طوسي وزير الب ارسلان و ملكشاه سلجوقي بود . اين شخص فاضل به مدت حدود 30

سال با سياست و درايت  خويش، مملكت پهناور ايران آن روز را اداره كرد و در ايجاد فضاي فرهنگي ويژه آن عصر نيز تأثير

عمده اي نمود . در اين عهد ، تعداد زيادي مؤسسه آموزش عالي به نام مدارس نظاميه با همت و سرمايه و مديريت

نظام الملك طوسي ، در شهرهاي مختلف ايجاد گشت . خواجه نظام الملك طوسي ، در شهرهاي اصفهان ، نيشابور ،

بغداد ، مرو ، هرات  ، بلخ و بسياري جاي هاي ديگر ، مدارس نظاميه را با موقوفات عمده تأسيس نمود و بر آن ها

مديراني شافعي مذهب و استاداني با همين گرايش برگماشت . در مدارس نظاميه بغداد ، طلابي كه خود شافعي

مذهب بودند ، پذيرفته مي شدند و تحصيل مي كردند و مواد درسي اين طلبه را فقه و تفسير و حديث و فلسفه و

اندكي علوم طبيعي تشكيل مي داد.

حكمت در جهان اسلام ، در سده پنجم هجري (يازدهم ميلا دي) به اوج شكوفايي خود رسيد ، اوجي كه

هر فرهنگ بالنده اي بدان مي رسد و در عين عظمت به آغاز افول نيز اشارتمند است . بزرگاني چون پورسينا ،

بيروني ، فردوسي ، جرجاني ، كرجي ، عمر خيام ، ناصرخسرو و امام محمد غزالي در اين عصر مي زيستند.



وفات‌

                            بنا به‌ گفته‌ ياقوت‌ و حاجي‌ خليفه‌ ،  وفات‌ جرجاني‌ به‌ سال‌ 531 هجري‌ و يا به‌ گفته‌ بعضي‌ ديگر در سال‌ ( 535 ه. ق‌ ) در مرو اتفاق‌ افتاد . او قسمت‌ عمده‌ عمر خود را در مرو گذراند و آنجا را ديار مالوف‌ خود مي‌دانست‌

و در همان‌ ديار جان‌ به‌ جان‌ آفرين‌ تسليم‌ كرد و به‌ خاك‌ سپرده‌ شد . وي‌ به‌ هنگام‌ مرگ‌ حدود يكصد سال‌ پربركت‌ را پشت‌ سر گذاشته‌ بود .

 
گیاهان دارویی
نقشه سایت



 
تبلیغات









 
کاربران
1400 خرداد
شنبه
29
جملات متحرک
چهار پایه میز شادی در جهان را

مولانا  با : مرنج و مرنجان

وحافظ با : بنوش و بنوشان

به ما آدرس داده اند

سعادت ما در همین چهار پایه اند
سخن روز
زندگی مانند سفر کردن با قطار است به همراه ایستگاه ها ؛ تغییر مسیرها و حوادث !!!
دعوت به همکاری
از پزشکان محترم گیاه درمانی که
در طب سنتی ایران و نیز دانش پزشکی جدید
تخصص لازم را دارند
جهت پاسخگویی به سئوالات بینندگان
و ارائه مقالات و تبادل نظر برای ارتقاءکیفیت
سایت گیاه دارویی پیروز درخواست همکاری داریم
     خواهشمندیم با ایمیل  


info@pherbal . com

یا تلفن مدیریت به ش : 03132684045 تماس بگیرید
با تشکر و قدر دانی فراوان

 
مدیر سایت

مدیر فعلی : شاطری پور
نظرسنجی
نظرتان در رابطه با کتاب توحید چیست؟
كارت پستال